نقش بانکداری اسلامی در توسعه اقتصادی | شبکه تلویزیونی ایران ‌کالا

نقش بانکداری اسلامی در توسعه اقتصادی

  • چهارشنبه 10 شهریور 1400 00:27
  • شناسه 66919
نقش بانکداری اسلامی در توسعه اقتصادی

بانکداری ایرانی از روز نخست و با پیدایش بانکداری نوین در دنیای غرب، مسلمانان به دلیل ربوی بودن، با آن مواضع جدی داشتند و همواره در صدد جایگزینی برای آن بودند.

در سال ۱۹۵۳، اقتصاددانان اسلامی اولین تعریف بانک بدون بهره و اسلامی را ارائه کردند. با آغاز دهه ۱۹۶۰، تقاضای روبه‌رشدی برای بانکداری مطابق با شریعت اسلام وجود داشت که در نهایت «بانک پس‌اندازمحلی میت غمر» در مصر در سال ۱۹۶۳ توسط احمد نجار تاسیس شد، هرچند عمر این بانک چهار سال بیشتر نبود اما در نوع خود بی‌نظیر بود. بعدها در اغلب کشورهای اسلامی این حرکت ادامه یافته و امروزه بانکداری اسلامی در سطح بین‌المللی حتی در کشورهای غربی نیز جایگاه واقعی خود را پیدا کرده‌است. 
در ایران به طورمشخص شهید محمد باقر صدر تحقیقات جامعی در این زمینه انجام داده است. دلیل اصلی طرح این مساله آن بود که بسیاری از شیعیان به بانک‌های به سبک غربی اعتماد نداشته و مساله ربا در آن بانک‌ها به سبک غربی برای آنها دغدغه بود تا جایی که بسیاری از آنها پول خود را به بانک‌ها نمی سپردند بنابراین برای حفظ امنیت بیشتر و رعایت شئونات اسلامی، سعی شد تا بانکداری اسلامی جایگزین بانکداری ربوی شود. 
اساس بانکداری اسلامی، تسهیم سود، مشخص بودن مسیر مصرف منابع و نظارت بر عملیات بانکی می باشد که حاصل بهره وری از عوامل تولید، بالاخص عامل کار و سرمایه است؛ ولی ربا حاصل بهره وری از پول است و صاحب سرمایه در تحقق آن مشارکت مستقیم ندارد، اما بانک اسلامی، وجوه نزد خود را بدون وام دادن بابهره در فعالیت‌های تجاری وسرمایه‌گذاری به کار می گیرد؛ یعنی براساس مشارکت درسود، و در صورتی که فعالیت مورد نظر زیان کند بانک نیز همانند سایر شرکاء در زیان سهیم خواهد شد. 
در بانک‌های اسلامی شخص سپرده‌گذار بانک را وکیل خود می‌داند تا سرمایه‌گذاری کند و سود معامله را به او بدهد. بانک سود علی‌الحساب را در موعد روزانه، ماهانه یا سالانه پرداخت می‌کند؛ اما سود قطعی را پس از گذشت مدت کامل معامله و محاسبات دقیق، پرداخت می‌کند. بانک به‌عنوان عامل، حق عاملیت و وکالت دارد.

قرض‌الحسنه نوآورانه‌ترین طرح بانکداری اسلامی

در مجموع برای شناخت بیشتر بانکداری اسلامی باید گفت که طبق قانون بانکداری در ایران، اعطای تسهیلات بانکی از راه ۱۱ عقد اسلامی مجاز انجام می‌شود. این عقود مجاز به شرح زیر هستند: قرض الحسنه، مضاربه، مشارکت مدنی، مشارکت حقوقی، فروش اقساطی، قرارداد سلف، اشاره به شرط تملیک، جعاله، مزاعه، مساقات و خرید دین. 
قرض‌الحسنه، نوعی قرض است که در آن بهره‌ای در کار نباشد. در تعریف دیگر عقدی است که به موجب آن بانک‌ها (به‌عنوان قرض‌دهنده) مبلغ معینی را طبق ضوابط مقرر در دستورالعمل ذی‌ربط به اشخاص اعم از حقیقی یا حقوقی (به‌عنوان قرض‌گیرنده) به قرض واگذار می‌کنند.
به عقیده کامران ندری، اقتصاددان و کارشناس بانکداری اسلامی، «قرض‌الحسنه» نوآورانه‌ترین طرحی بود که برای بانکداری اسلامی از سوی ایرانیان در دهه های گذشته ارائه شد. 
رییس پیشین پژوهشکده پولی وبانکی، در این خصوص می‌افزاید: «بانکداری اسلامی در ایران با مطرح شدن قرض الحسنه رنگ و بوی دیگری یافت و هنوز هم شکل خاص خود را دارد و تاکید می کنم که بانکداری اسلامی ما بومی است و در صورت توسعه این نوع از تسهیلات‌دهی که برآمده از فرهنگ قرآنی نیز است، می تواند جایگاه خود را در بانکداری اسلامی در سطح همه کشورهای اسلامی به روشی که مدنظر ماست، گسترش دهد.»
این اقتصاددان و کارشناس بانکداری اسلامی، تورم، سود سپرده بانکی و سپرده‌گذاری را از جمله مواردی می‌داند که در قرض‌الحسنه به آن توجه می‌شود.
ندری می افزاید: «در واقع سپرده‌های بانک‌ها سه نوع عمده: جاری، پس‌انداز و مدت‌دار هستند. سپرده‌های پس‌انداز و مدت‌دار، بر اساس رابطه حقوقی قرض با بهره‌اند؛ از نظر فقه اسلامی ربا بوده و حرام هستند و جایگزین آن سپرده پس‌انداز قرض‌الحسنه و سپرده سرمایه‌گذاری وکالتی شدند قرض الحسنه عقدی خیرخواهانه است.»
به اعتقاد این استاد دانشگاه، «برای تامین مالی خرد، قرض الحسنه برای جامعه و اقتصاد کارگشاست؛ ولی به دلیل ارزان بودن تقاضای آن زیاد بوده و به‌الطبع عرضه آن محدود است؛ اما کسانی که نیاز کوچک و خرد دارند اعم از تولید کننده و مصرف کننده از تسهیلات قرض الحسنه بهره‌مند شدند. در واقع در نظام پولی و بانکی کشور هیچ نظامی مهمتر و بهتر از سیستم قرض‌الحسنه نیست که نیازهای خرد کشور را مرتفع سازد. حتی این مکانیزم در کمتر کشوری در دنیا وجود دارد. به همین دلیل قرض الحسنه یک نوع مکانیزم نوآورانه و برآمده از تعلیمات شیعه است و تا حدود زیادی منحصر به فرد می باشد.»
 

فاصله با بانکداری اسلامی حقیقی

امروزه، بانک‌های تجاری برای خوشایند سرمایه گذاران خود، بازدهی بالایی را برنامه ریزی می کنند؛ چرا که در غیر این صورت ممکن است در جذب سرمایه جدید با شکست روبه رو شوند و همین عامل سبب شده است تا برخی از بانک‌های تجاری از بانکداری اسلامی فاصله زیادی داشته و در واقع صنعت بانکداری ما کمی از بانکداری اسلامی فاصله بگیرد. 
مدیرعامل بانک انصار در این خصوص معتقد است «در نگاه اول ساده است. قانون بانکداری بدون ربا همان بانکداری اسلامی است؛ اما وقتی دقیق تر نگاه می کنید می‌بینید که ما با بانکداری اسلامی حقیقی فاصله زیادی داریم. علت آن این است که بانک‌ها بازدهی‌های غیرمعقولی دارند این بازدهی بالا و بعضا افسارگسیخته با روح بانکداری اسلامی مغایرت دارد.»
در بانکداری اسلامی و سیستم قرض الحسنه هدف کسب سود از پول و بازدهی افسارگسیخته از دادوستد پول نیست؛ بلکه پول باید براساس کار افزایش یابد. دکتر ابراهیمی می گوید: «در نظام اقتصادی اسلامی، پول، خودش خلق پول نمی کند، بلکه ارزش‌افزوده پول باید بر اثر «کار» و «تولید» باشد. بنابراین در الگوی بانکداری‌اسلامی، «کار»، ملاک تولید ارزش است.
در چنین روشی، سودتضمینی وجود نداشته و بانک‌ها واسطه مالی بوده و چند ذینفع دارند. به عنوان مثال، در بانکداری‌اسلامی، بانک در تسهیلاتی چون مضاربه واسطه است.
مدیرعامل بانک انصار در این خصوص معتقد است : «بانک، پول سپرده گذار را می‌گیرد و انرژی خود را صرف ساز و کارهای مدیریت ریسک و کنترل گیرنده تسهیلات و زیرساخت های اطلاعاتی ـ عملیاتی می کند تا این پول به افراد و پروژه‌ها اختصاص یابد. در واقع هیچ تعهدی مبنی بر سود تضمین‌شده نباید به سپرده‌گذار داده شود؛ زیرا شرایط کار و بازار تعیین کننده میزان سود است. ابتدا باید سود محقق شود تا سود سپرده گذار هم مشخص شود. و در نهایت اینکه این ویژگی‌ها و نوع نگاه نشان می‌دهد تولیدگرایی خاصیت اصلی بانکداری اسلامی است و با سود جویی غیر مسئولانه به مسئولیت های عدالت محور خواهیم رسید.»

بخش تولید تشنه بانکداری اسلامی

در سال‌های اخیر به دلیل شرایطی خاص، اقتصاد ایران تورم و رکود را بعضا به طور همزمان تجربه کرده است. در شرایط تورم و رکود همواره تامین مالی ارزان برای بخش تولید اهمیت فراونی پیدا می کند. به گفته عباس ارگون «تولید، تشنه بانکداری اسلامی است. البته به معنی اخص و دقیق کلمه دنبال بانکداری اسلامی، نه اینکه با نام بانکداری اسلامی سودهای آن‌چنانی دریافت کنند و تسهیلات گران قیمت پرداخت کنند. »
عضو هیات نمایندگان اتاق بازرگانی، معتقد است: «درواقع تولید در شرایط امروز، تنها با پول ارزان قیمت رونق می گیرد، زیرا هزینه های تولید بیش از اندازه بالا رفته و با مشکل زیادی روبروشده است. یکی از راه های مهم در این حوزه جمع منابع برای قرض الحسنه است و بانک‌ها برای اشتغال‌زایی باید تشویق‌های بیشتری برای جمع‌آوری پول ارزان ارائه کنند و آن را به بخش تولید هدایت کنند؛ مگر نمی گوییم نقدینگی بالاست؟ این نقدینگی را از طریق قرض الحسنه به بخش تولید هدایت کنید.»
اما بودن پول ارزان ضعف‌هایی را ایجاد می کند به عنوان مثال در بسیاری از مواقع برخی از رانت‌خواران از رانت خود استفاده و به نام تولید، تسهیلات ارزان دریافت کرده اما آن را در جایی غیر از تولید سرمایه‌گذاری کرده اند.
آرگون معتقداست: « برای هدایت پول ارزان و تسهیلات قرض‌الحسنه‌ای به سمت تولید باید کارهای نظارتی دقیقی انجام شود چرا که بدون کنترل و نظارت بسیار تسهیلات ارزان را به سمت مصرف برده و حتی در برخی مواقع آن را تبدیل به ارز کرده و از کشور خارج می کنند؛ بنابراین بدون کنترل دقیق این پول ارزان به سمت تولید حرکت نمی کند.»
 

مسیر توسعه از درگاه بانکداری اسلامی

در نتیجه، برای ایجاد فضای کسب و کار، باید سراغ تامین مالی کم هزینه رفت. مهمترین تامین مالی ارزان و مفید در صنعت بانکداری ایران، قرض‌الحسنه است. برای اینکه این فرهنگ در بین اقشار جامعه گسترش یابد تا سپرده‌های خود را بصورت قرض الحسنه نزد بانک ها سپرده گذاری کنند باید، نسبت به مزایای این روش اطلاع رسانی و فرهنگ سازی کرد تا مسیر توسعه کشور هموار شود و به کمک آن کارآفرینی و اشتغالزایی کرد و لازم است تا مردم به یقین برسند که برای رسیدن به توسعه پایدار باید تامین مالی درستی برای فضای کسب و کار انجام داد و این امر جز از درگاه بانکداری اسلامی و قرض الحسنه میسر نمی‌شود.

انتهای پیام/

مطالب بیشتر از «یادداشت»

نظر شما

شما در حال ارسال پاسخ به نظر «» می‌باشید.

نظرات بینندگان

جدید ترین برنامه ها

  • تیزر شرکت چای وحدت گرکرود

    پیشران

    تیزر شرکت چای وحدت گرکرود (16)

    چای سبز و خوش رنگ بعد از برداشت از مزارع در کوتاه ترین زمان ممکن و پس از بررسی کارشناسان و تایید کیفیت وارد کارخانه شده و اینجاست که عملیات فراوری چای در کارخانه چای وحدت آغاز می شود.برگ های سبز چای بعد از آنکه حدود 8 ساعت به خود باد سرد دیدند وارد محیطی با دمای 25 درجه می شوند و در این محیط بادهای گرم و سرد را باید تا مدت 5 ساعت تحمل کنند اینجاست که رفته رفته برگ ها تغییر رنگ داده و فرایند خشک شدن آغاز می شود. برگها بعد از تخمیر و اکسیداسیون دیگر خشک خشک خشک می شوند و مرحله تفکیک و جدا سازی آغاز می شود چای ها در این مرحله به گروه های ممتاز، قلم، شکسته یک، شکسته دو و باروتی تقسیم شده و بسته بندی می شوند و برای ذخیره سازی به انبار می رود.کارخانه چای وحدت از اولین کارخانه هایی بود که در سال 73 با ظرفیت تولید 30 تن چای خشک در منطقه گرکرود رانکوه راه اندازی شد که تا امروز توانسته به اهالی این منطقه خدمت رسانی کند و باری از روی دوش چای کاران این منطقه بردارد. کیفیت چای خشک در کارخانه چای وحدت به قدری بالا است که علاوه بر نیاز بازار داخل محصولات تولیدی به بازارهای جهانی نیز صادر می شود ، که از مقاصد صادراتی آن می توان به کشورهای افغانستان، تاجیکستان، ترکیه و روسیه اشاره کرد.

  • تیزر شرکت سیم و کابل مازند طبرستان

    پیشران

    تیزر شرکت سیم و کابل مازند طبرستان (14)

    سیم و کابل مازند طبرستان با نام تجاری مسکات انواع سیم و کابل مسی و آلومینومی را به صورت صنعتی و غیر صنعتی تولید می کند.

  • تیزر شركت انديشه ایمنی خودرو

    پیشران

    تیزر شركت انديشه ایمنی خودرو (13)

    شركت انديشه در سال 1363 با نام قطعه سازی و قالب سازی انديشه به عنوان سازنده قالبهای پلاستيكی برای برخی ادوات كشاورزی ، لوازم خانگی و اتومبيل ، فعاليت خود را آغاز نمود. پس از 10 سال تجربه موفق در زمينه ساخت انواع قالبها ، پروژه توليد كمربند ايمنی خودرو در سال 1374 تحت مطالعه و بررسي قرار گرفته كه اين مطالعات حدود 3 سال به طول انجاميد . در طی اين مدت كارخانه با ادوات لازم جهت توليد ، مونتاژ و آزمايشات مربوط به كمربند ايمنی تجهيز گشت . طی مدت كوتاهی اولين نمونه ها طراحی و تحت مطالعات فنی و آزمايشات مختلف در آمدند . نتايج آزمايشات صورت گرفته رضايت بخش بود و متعاقباً در بهمن ماه سال 1376 شركت موفق به اخذ تائيديه های كيفی مورد نياز از خودرو سازان ايرانی گرديد . همزمان با توسعه كيفی محصولات شركت انديشه شروع به توسعه فضای كارخانه نمود

  • تیزر صنایع سنگ آرین

    پیشران

    تیزر صنایع سنگ آرین (11)

    صنایع سنگ آرین زیبایی بلند مدت را با محصولات ساخته شده از سنگهای مرمر، گرانیت، تراورتن و دیگر سنگ های تزیینی به خانه و محل کار شما عرضه می کند. صنایع سنگ آرین تنها تولید کننده ای است که قابلیت تولید تمامی طرح های سنگی مورد نظر مشتریان را دارا است که با مراجعه به گالری محصولات این شرکت می توانید به گستره توانایی این شرکت در فرآوری سنگ ساختمانی و تزئینی پی ببرید. صنایع سنگ آرین قطعا اولین مجموعه فراورش سنگ در داخل کشور نیست اما یکی از بهترین ها ست

  • تیزر شرکت دابو صنعت(فولاد رافع )

    پیشران

    تیزر شرکت دابو صنعت(فولاد رافع ) (10)

    هدف متخصصین و تلاشگران شرکت دابوصنعت تا سال 1400 تبدیل شدن به یک هلدینگ دانش بنیان در حوزه صنعت تاسیسات و انرژی کشور، با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و به کمک متخصصان بومی است تا در راستای تحقق طرح‌های ملی مرتبط با بهینه‌سازی و کاهش مصرف انرژی در راستای چشم‌انداز کشور، موقعیت رقابتی متمایزی را در صنعت تاسیسات گرمایشی و خدمات انرژی ایجاد نماید . امروزه محصولات دابو صنعت را می توان در حوزه های مختلف صنعت ایران از جمله نفت، گاز، پتروشیمی، پالایشگاه ، نیروگاه ها و بخش های مختلف دیگر مشاهده کرد که این مسئله نشان دهنده توانمند بودن این مجموعه در تامین نیازهای داخلی است.

آخرین خبرها